Zeggenschap verpleegkundigen
90 jaar bestaan - Opiniestuk
12 mei – de geboortedag van Florence Nightingale – is sinds 1965 de Internationale Dag van de Verpleegkundigen. Dit jaar staat de dag in het teken van ‘empowerment’: zeggenschap van verpleegkundigen, waardoor ze hun beroepsuitoefening ten dienste van patiënten en bewoners kunnen optimaliseren en hun impact vergroten. Het is een thema dat al negentig jaar centraal staat in de werking van NETWERK VERPLEEGKUNDE, de grootste en belangrijkste beroepsorganisatie voor verpleegkundigen in Vlaanderen.
Sinds de oprichting in 1936 heeft de organisatie zich inderdaad onafgebroken ingezet voor de belangen van verpleegkundigen, zodat ze zich in ideale omstandigheden konden wijden aan het verzorgen van hun patiënten. Kort na haar oprichting steunde de organisatie al de wetsvoorstellen die werden ingediend voor een wettelijk statuut voor het verplegend personeel. Die bepaalden dat niemand het beroep van verpleegkundige mocht uitoefenen, zich de titel mocht toe-eigenen of het kenteken mocht dragen zonder het diploma daarvoor te bezitten. Bedoeling van deze voorstellen was dat zieken uitsluitend zouden verzorgd worden door personen die over de nodige competenties beschikten. De ontbinding van het parlement en het begin van de Tweede Wereldoorlog zorgden er echter voor dat deze eerste wetsvoorstellen niet werden goedgekeurd.
Meteen na de Tweede Wereldoorlog werd de draad weer opgenomen, toen onder impuls van de beroepsorganisatie een nieuw wetsvoorstel over een statuut voor het verpleegkundig beroep bij het ministerie van Volksgezondheid werd ingediend. Het had de bedoeling de titel van verpleegkundige te beschermen. Op uitdrukkelijke vraag van de beroepsorganisatie voorzag artikel 1 van het voorstel dat de titel slechts mocht gevoerd worden door houders van een diploma of bekwaamheidsgetuigschrift.
De wet tot bescherming van de titel werd uiteindelijk op 21 december 1946 in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd. Voor het eerst werd wettelijk vastgelegd dat het verpleegkundig beroep uitsluitend toegankelijk was voor houders van een diploma, en werd dus tegemoetgekomen aan de eis van de beroepsorganisatie om niet-gekwalificeerd personeel de toegang tot het beroep te ontzeggen. Het was een belangrijke overwinning voor de beroepsorganisatie, die via de bescherming van de titel wenste bij te dragen tot de optimalisatie van de zorgverstrekking. De goedkeuring van het voorstel leverde het bewijs dat verpleegkundigen over de vereiste opleiding beschikten om hun beroep uit te oefenen. De betekenis ervan was groot, zeker op een ogenblik dat de erkenning van het beroep voortdurend onder druk stond en onvoldoende naar waarde werd geschat.
Aansluitend bij deze bescherming van de titel, voerde de beroepsorganisatie vanaf het eind van de jaren zestig acties voor een eigen verpleegkundig statuut. In september 1969 vond een Nationale Informatiedag plaats in het Congressenpaleis in Brussel, waaraan werd deelgenomen door 1500 verpleegkundigen. Vanaf dan werd toenemende druk uitgeoefend op de artsen en op de opeenvolgende ministers van Volksgezondheid. In februari 1971 werd een Staten-Generaal van de Verpleegkunde georganiseerd op de Heizel. Aansluitend hielden 17.000 verpleegkundigen een betoging in Brussel, de grootste manifestatie uit de geschiedenis van de verpleegkunde in België.
De belangenbehartiging leidde uiteindelijk tot de wet van 20 december 1974 op de uitoefening van de verpleegkunde. Hierdoor verwierven verpleegkundigen meer autonomie tegenover de artsen en werd hun beroep geherwaardeerd. Het verpleegkundig beroep kreeg een duidelijker identiteit, een groter aanzien en een beter wetgevend kader. De wet legde de basis om de verpleegkunde verder uit te bouwen tot een erkende en wetenschappelijk onderbouwde discipline in dienst van de zorgbehoevende mens. Deze wettelijke erkenning vertaalde en concretiseerde zich in andere wetgevingen zoals de ziekenhuiswet, waardoor het algemeen gebruik van het verpleegkundig dossier een verplichting werd en België als enige land in Europa het verpleegkundig departement in de ziekenhuizen wettelijk verankerde.
Na tientallen jaren van quasi stilstand in de wetgeving binnen de verpleegkunde, sluiten recente en aankomende hervormingen beter aan bij de noden van verpleegkundigen in een sterk veranderend zorglandschap. Waar vroeger de nadruk lag op de bescherming van verpleegkundige handelingen en het bieden van totaalzorg, verschuift de focus vandaag naar het delegeren van bepaalde handelingen aan personen uit de nabije omgeving van de zorgvrager en aan andere gezondheidszorgberoepen. Daarnaast ligt de klemtoon nu ook op het creëren van een optimale ondersteuning voor verpleegkundigen bij de uitvoering van hun zorg. Die ondersteuning situeert zich onder meer in het versterken en optimaliseren van administratieve, logistieke en onderhoudsdiensten, en in een IT-ondersteuning. Dit is op veel afdelingen in ziekenhuizen en woonzorgcentra nog altijd geen evidentie.
Op deze Internationale Dag van de Verpleegkunde is het belangrijk te erkennen dat de organisatie van de verpleegkundige zorg in ons land onder druk staat, en dat verpleegkundigen zelf actief willen bijdragen aan toekomstgerichte oplossingen. In de lijn van haar negentigjarige geschiedenis roept NETWERK VERPLEEGKUNDE vandaag alle betrokken beleidsmakers op om verpleegkundigen te ‘empoweren’. Meer dan ooit is er immers nood aan voldoende zeggenschap voor hen, als essentiële voorwaarde om hun beroepsuitoefening in dienst van de zorgvrager duurzaam te blijven garanderen.
Luc De Munck
Ellen De Wandeler